Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1791 z 13 września 2023 roku w sprawie efektywności energetycznej (wersja przekształcona), zwana dyrektywą EED lub Energy Efficiency Directive, ustanawia wiążące ramy dla państw członkowskich Unii Europejskiej w dziedzinie energii. Jej celem jest ograniczenie zużycia energii końcowej o co najmniej 11,7% do 2030 roku względem prognoz unijnego scenariusza odniesienia z 2020 roku, tak aby zużycie w Unii nie przekroczyło 763 Mtoe (orientacyjny pułap energii pierwotnej: 992,5 Mtoe). Dyrektywa rozszerza obowiązki audytów energetycznych i systemów zarządzania energią. Wobec polskich przedsiębiorców nowe progi i terminy zaczną obowiązywać dopiero po wejściu w życie ustawy wdrażającej.
Jaki jest aktualny status dyrektywy EED i jej wdrożenia do polskiego porządku prawnego?
Dyrektywa EED 2023/1791 weszła w życie 10 października 2023 roku i od tego dnia wiąże państwa członkowskie. Zasadniczy termin transpozycji upłynął 11 października 2025 roku. Nowe obowiązki audytowe i systemowe wobec polskich przedsiębiorców nie wynikają wprost z dyrektywy. Powstaną dopiero z chwilą wejścia w życie polskich przepisów wdrażających (projekt UC77). Do tego czasu w Polsce obowiązuje dotychczasowe kryterium dużego przedsiębiorcy.
Dyrektywa weszła w życie 20 dni po publikacji w Dzienniku Urzędowym UE (L 231 z 20.09.2023). Upływ terminu transpozycji nie oznacza automatycznego stosowania nowych zasad wobec przedsiębiorców w Polsce. Projekt UC77 (ustawa o zmianie ustawy o efektywności energetycznej oraz niektórych innych ustaw) pozostaje na etapie prac rządowych z planowanym terminem przyjęcia przez Radę Ministrów w III kwartale 2026 roku. Ostateczne progi, terminy i przepisy przejściowe mogą ulec zmianie.
Stan prawny na 25 września 2026 roku jest taki, że projekt UC77 nie został jeszcze uchwalony. W wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów planowany termin przyjęcia projektu przez RM to III kwartał 2026 roku Ten termin to harmonogram rządu, a nie data ustawowa. Do wejścia w życie ustawy wdrażającej nowe progi 10 TJ i 85 TJ nie zastępują polskiego obowiązku audytu opartego na statusie dużego przedsiębiorcy.
Jakie cele w dziedzinie energii realizuje dyrektywa EED?
Dyrektywa EED:
- ustanawia wiążący unijny cel ograniczenia zużycia energii końcowej o co najmniej 11,7% do 2030 roku względem prognoz unijnego scenariusza odniesienia z 2020 roku, tak aby zużycie energii końcowej w Unii nie przekroczyło 763 Mtoe,
- oraz wzmacnia zasadę „efektywność energetyczna przede wszystkim”.
Cel 11,7% dotyczy zbiorczego zużycia w Unii na 2030 rok: nie więcej niż 763 Mtoe energii końcowej oraz orientacyjnie nie więcej niż 992,5 Mtoe energii pierwotnej. Nie oznacza to obowiązku obniżenia zużycia każdego przedsiębiorstwa o ten sam procent.
Zwiększenie efektywności energetycznej ogranicza zapotrzebowanie, redukuje emisje i wspiera dekarbonizację oraz neutralność klimatyczną. Środki obejmują obowiązki sektora publicznego, renowacje budynków, systemy zarządzania energią oraz efektywne ogrzewanie i chłodzenie. Analizy zużycia i audyty energetyczne dostarczają dane o tym, gdzie poprawa efektywności energetycznej jest technicznie i ekonomicznie uzasadniona.
Jak cel zwiększenia efektywności energetycznej ma prowadzić do zmniejszenia zużycia energii?
Zwiększenie efektywności energetycznej zmniejsza zużycie energii poprzez ograniczenie ilości energii potrzebnej do uzyskania tej samej produkcji, usługi, temperatury lub innego efektu użytkowego.
Przykładowo w procesie przemysłowym, ogrzewaniu budynku, sprężonym powietrzu lub napędzie elektrycznym poprawa efektywności obniża wskaźnik jednostkowy (kWh na tonę produktu, kWh/m² lub GJ na jednostkę produkcji). Wpływ na emisje zależy od nośnika energii, miksu energetycznego i profilu obciążenia. Punktem odniesienia pozostają dane pomiarowe i charakterystyka procesów.
Które przedsiębiorstwa obejmie obowiązek audytów energetycznych według nowych kryteriów?
Według art. 11 dyrektywy EED państwa członkowskie mają zapewnić, aby przedsiębiorstwa o średnim rocznym zużyciu wszystkich nośników energii z trzech poprzednich lat powyżej 10 TJ, które nie wdrożyły systemu zarządzania energią, przeprowadzały audyt energetyczny co najmniej raz na 4 lata, a podmioty powyżej 85 TJ wdrożyły certyfikowany system zarządzania energią. W Polsce te progi staną się obowiązkowe dopiero po transpozycji.
W dyrektywie kryterium statusu dużego przedsiębiorcy zostaje zastąpione średnim rocznym zużyciem wszystkich nośników energii z trzech poprzednich lat. W obowiązującym polskim prawie nadal liczy się status dużego przedsiębiorcy; zmiana nastąpi wraz z ustawą wdrażającą. Trzy grupy przedsiębiorstw kształtują się następująco:
- poniżej 10 TJ – brak unijnego obowiązku audytu ani systemu zarządzania energią,
- 10–85 TJ – audyt energetyczny co najmniej raz na 4 lata, chyba że przedsiębiorstwo wdrożyło system zarządzania energią spełniający minimalne kryteria dyrektywy,
- powyżej 85 TJ – obowiązek wdrożenia certyfikowanego systemu zarządzania energią najpóźniej do 11 października 2027 r.; sam audyt okresowy tego obowiązku nie zastępuje.
| Próg | Wartość w TJ | Przeliczenie na MWh | Przeliczenie na toe |
| Audyt | > 10 TJ | ≈ 2 777,8 MWh | ≈ 238,8 toe |
| System zarządzania energią | > 85 TJ | ≈ 23 611,1 MWh | ≈ 2 030,2 toe |
Po transpozycji zmiana obejmie także energochłonne MŚP powyżej 10 TJ oraz wyłączy z automatycznego obowiązku audytu te duże przedsiębiorstwa, których średnie zużycie nie przekracza 10 TJ – o ile ustawa krajowa powtórzy progi z dyrektywy. Wstępna analiza wszystkich nośników pomaga ustalić pozycję względem progów.
Jak obliczyć zużycie energii przedsiębiorstwa na potrzeby dyrektywy EED?
Zużycie energii oblicza się poprzez zsumowanie zużycia wszystkich nośników z 3 poprzednich lat po przeliczeniu na wspólną jednostkę, a następnie wyznaczenie średniej rocznej.
Wzór obejmuje energię elektryczną, gaz, ciepło, chłód i paliwa po konwersji do TJ (1 MWh = 0,0036 TJ; 1 TJ ≈ 277,78 MWh). Ujmuje się ogrzewanie, chłodzenie, ciepłą wodę użytkową, oświetlenie, procesy technologiczne, budynki i urządzenia pomocnicze.
Przykładowa struktura tabeli obliczeniowej.
| Nośnik | Ilość | Jednostka pierwotna | Współczynnik konwersji | Wynik w MWh | Wynik w TJ | Rok | Źródło danych |
| Energia elektryczna | … | MWh | 1 | … | … | … | faktury |
| Gaz ziemny | … | m³ / MWh | … | … | … | … | faktury |
| Ciepło sieciowe | … | GJ / MWh | … | … | … | … | umowy |
Dane źródłowe to faktury, profile pomiarowe, odczyty liczników i bilanse paliw. Uporządkowanie bilansu energetycznego weryfikuje spójność danych bez założeń niepopartych dokumentacją.
Co powinien obejmować audyt energetyczny przedsiębiorstwa zgodny z dyrektywą EED?
Audyt powinien obejmować reprezentatywną analizę zużycia energii, identyfikację głównych odbiorników i procesów oraz ocenę technicznie i ekonomicznie uzasadnionych działań poprawiających efektywność.
Granice audytu obejmują podmioty prawne, zakłady, budynki, procesy, transport i instalacje pomocnicze. Ocenie podlegają między innymi:
- modernizacja napędów i oświetlenia,
- odzysk ciepła,
- automatyka i zarządzanie obciążeniem,
- izolacja i szczelność,
- sprężone powietrze,
- źródła ciepła i chłodzenia,
- organizacja pracy.
Rekomendacje uwzględniają specyfikę procesów, bezpieczeństwo i ciągłość produkcji. Rezultatem jest raport z metodyką, bilansem, wariantami i ograniczeniami.
Kiedy audyt energetyczny przedsiębiorstwa można zastąpić systemem zarządzania energią?
W grupie 10–85 TJ audyt okresowy można uznać za spełniony, jeżeli przedsiębiorstwo wdrożyło certyfikowany system zarządzania energią zgodny z odpowiednimi normami europejskimi lub międzynarodowymi (w praktyce najczęściej ISO 50001) albo system EMAS i system ten obejmuje audyt spełniający minimalne kryteria dyrektywy EED. Powyżej 85 TJ system zarządzania energią jest osobnym obowiązkiem, a nie tylko zamiennikiem audytu.
| Kryterium | Audyt okresowy | ISO 50001 | EMAS |
| Zakres | reprezentatywny | pełny system zarządzania | system + audyt środowiskowy |
| Cykl | min. co 4 lata | ciągły | ciągły |
| Certyfikacja | nie wymagana | wymagana przez niezależny organ | wymagana |
| Ciągłość monitorowania | ograniczona | pełna | pełna |
System zgodny z ISO 50001 wymaga polityki energetycznej, przeglądu energetycznego, linii bazowej, wskaźników wyniku energetycznego, celów, monitoringu i ciągłego doskonalenia. Dla przedsiębiorstw powyżej 85 TJ system zarządzania energią jest zasadniczym obowiązkiem.
Jakie terminy, plany działań i obowiązki raportowania przewidują nowe zasady audytów energetycznych?
Dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie, aby przedsiębiorstwa przekraczające 10 TJ i niemające systemu zarządzania energią przeprowadziły pierwszy audyt do 11 października 2026 roku i ponawiały go co najmniej raz na 4 lata. Te daty staną się terminami dla polskich firm dopiero po wejściu w życie ustawy wdrażającej. Szczegółowy tryb zgłoszeń w Polsce zależy od ostatecznych przepisów.
Oś chronologiczna:
- wejście w życie dyrektywy – 10 października 2023 roku;
- termin transpozycji – 11 października 2025 roku;
- unijny termin, w którym państwa członkowskie mają zapewnić pierwszy audyt (> 10 TJ, brak systemu zarządzania energią) – 11 października 2026 r.;
- unijny termin, w którym państwa członkowskie mają zapewnić wdrożenie systemu zarządzania energią (> 85 TJ) – 11 października 2027 roku.
Zgodnie z art. 11 dyrektywy przedsiębiorstwo na podstawie zaleceń z audytu sporządza konkretny i wykonalny plan działania. W planie wskazuje się środki służące wykonaniu poszczególnych zaleceń, jeżeli jest to wykonalne technicznie lub ekonomicznie. Plan przedstawia się zarządowi przedsiębiorstwa. Państwa członkowskie mają zapewnić publikację planu oraz wskaźnika wdrożenia zaleceń w sprawozdaniu rocznym i podanie ich do wiadomości publicznej, z ochroną tajemnicy przedsiębiorstwa. Harmonogram usługi audytowej powinien uwzględniać dostępność danych, wizję lokalną, analizę procesów i omówienie rekomendacji przed terminem wynikającym z ustawy krajowej.
Jak przygotować przedsiębiorstwo do nowych wymagań dyrektywy EED?
Przygotowanie wymaga zinwentaryzowania wszystkich nośników energii z co najmniej trzech lat, ustalenia granic organizacyjnych oraz oceny pozycji względem progów 10 TJ i 85 TJ z dyrektywy – a także względem nadal obowiązującego polskiego kryterium dużego przedsiębiorcy – oraz zaplanowania audytu albo systemu zarządzania energią.
Lista danych do zebrania obejmuje:
- faktury i umowy dostaw energii,
- profile z liczników i odczyty,
- zestawienia paliw i floty,
- dokumentacja techniczna urządzeń,
- dane produkcyjne i godziny pracy,
- informacje o modernizacjach.
Typowy przebieg współpracy to:
- rozpoznanie potrzeb i ustalenie zakresu,
- przekazanie danych lub wizja lokalna,
- wykonanie analiz i obliczeń,
- przygotowanie raportu z rekomendacjami,
- omówienie wyników.
Niezależna analiza od rozpoznania potrzeb po rekomendacje nie gwarantuje wyniku audytu ani poziomu oszczędności.
Jakie ryzyko wiąże się z niewykonaniem obowiązkowego audytu energetycznego?
Niewykonanie obowiązkowego audytu może skutkować administracyjną karą pieniężną. Według obecnie obowiązującej ustawy o efektywności energetycznej kara za nieprzeprowadzenie audytu energetycznego przedsiębiorstwa dotyczy dużego przedsiębiorcy i nie może przekroczyć 5% przychodu z poprzedniego roku podatkowego. Kara ta nie obejmuje dziś automatycznie MŚP powyżej 10 TJ. Katalog naruszeń i wysokość kar po wdrożeniu EED wymagają potwierdzenia w ustawie wdrażającej.
Na gruncie obecnej ustawy katalog karanych naruszeń obejmuje w szczególności brak audytu energetycznego przedsiębiorstwa wymaganego od dużego przedsiębiorcy. Po transpozycji EED lista może objąć także:
- brak audytu przy przekroczeniu progu 10 TJ i braku systemu zarządzania energią,
- przekroczenie terminu,
- niewłaściwy zakres opracowania,
- brak systemu zarządzania energią powyżej 85 TJ,
- niewykonanie obowiązków informacyjnych i publikacyjnych związanych z planem działań.
Ostateczny katalog potwierdzi ustawa wdrażająca.
Analiza danych i zakresu ogranicza ryzyko braków technicznych, lecz nie rozstrzyga o karze.
Jak dyrektywa EED zmienia obowiązki sektora publicznego oraz podejście do ubóstwa energetycznego?
Zgodnie z art. 5 dyrektywy państwa członkowskie zapewniają, aby łączne zużycie energii końcowej wszystkich instytucji publicznych zmniejszało się o co najmniej 1,9% rocznie względem 2021 roku Do 11 października 2027 roku cel ten ma charakter orientacyjny. Dopuszczalne jest wyłączenie transportu publicznego i sił zbrojnych. Zużycie instytucji w jednostkach poniżej 50000 mieszkańców wchodzi w obowiązek od 1 stycznia 2027 roku, a w jednostkach poniżej 5000 mieszkańców – od 1 stycznia 2030 roku.
Art. 6 wymaga corocznej renowacji odpowiadającej co najmniej 3% całkowitej powierzchni użytkowej ogrzewanych lub chłodzonych budynków będących własnością instytucji publicznych o powierzchni powyżej 250 m², do standardu budynku o niemal zerowym zużyciu energii albo budynku bezemisyjnego. Dopuszczalne są środki dające co najmniej równoważne oszczędności.
Dyrektywa wzmacnia też ochronę gospodarstw w ubóstwie energetycznym i odbiorców wrażliwych: nadaje im priorytet w programach efektywności, wsparciu technicznym i finansowaniu.
Jak dyrektywa EED wpływa na efektywność w zakresie ogrzewania i chłodzenia?
Dyrektywa EED wzmacnia wymagania dotyczące planowania efektywnego ogrzewania i chłodzenia, wykorzystania ciepła odpadowego oraz stopniowego zwiększania udziału energii odnawialnej i efektywności systemów ciepłowniczych.
Kompleksowa ocena potencjału efektywnego ogrzewania i chłodzenia obejmuje planowanie lokalne oraz analizę techniczno-ekonomiczną źródeł i sieci. Zasadność odzysku ciepła odpadowego zależy od temperatury, profilu dostępności, odległości od odbiorcy i nakładów infrastrukturalnych.
Kiedy dobrowolny audyt może wspierać zwiększenie efektywności energetycznej w przedsiębiorstwie nieobjętym obowiązkiem?
Dobrowolny audyt może wspierać efektywność, gdy przedsiębiorstwo chce ustalić strukturę zużycia, zidentyfikować obszary strat, porównać warianty modernizacji lub przygotować dane do decyzji inwestycyjnej mimo nieprzekroczenia progu 10 TJ.
Sytuacje uzasadniające obejmują:
- wzrost kosztów energii,
- planowaną modernizację,
- brak opomiarowania procesów,
- zmianę profilu produkcji,
- przygotowanie strategii energetycznej.
Niezależność od producentów urządzeń pozwala opierać rekomendacje na danych, wymaganiach technicznych i potrzebach konkretnego przedsiębiorstwa.
Przygotowanie do wymagań dyrektywy EED i do wciąż obowiązujących polskich obowiązków audytowych zaczyna się od rzetelnego bilansu zużycia energii. Zespół Centrum Analiz Energetycznych może wesprzeć Państwa w analizie nośników, ocenie pozycji względem progów oraz przygotowaniu zakresu audytu lub systemu zarządzania energią. Skontaktuj się z nami, aby omówić dane i ustalić dalsze kroki.
